आपल्या अतिशय जवळच्या व्यक्ती आपल्या आयुष्याचा एक मोठ्ठा भाग असतात. त्यांना बाजूला काढून त्यांचे आपल्या आयुष्यातले महत्त्व काय असा त्रयस्थपणे विचार करणं फारच अवघड जातं. पण कधी कधी वाटतं की त्यामुळे आपण हे नातं आणि त्याचा आपल्यावर झालेला परिणाम हे सगळं खूप गृहीत धरतो. इतक्या घट्ट नात्यात काही न बोलताही एकमेकांच्या मनात काय चालू आहे, एकमेकांचे विचार, मतं हे सगळं बऱ्याच अंशी माहित असतं. पण तरी ते पुन्हा एकदा शब्दातून व्यक्त करायला काय हरकत आहे. जितक्या हक्काने "तुझी ही गोष्ट मला फारशी आवडली नाही" असं आपण एकमेकांना सांगतो तितक्याच हक्काने आणि प्रेमाने मला तुझ्यातल्या काय गोष्टी खूप भावतात हे शब्दात मांडलं पाहिजे असं मला वाटतं.
या 23 जानेवारीला माझ्या बाबाचा 70 वा वाढदिवस... त्या निमित्ताने त्याच्या व्यक्तिमत्वाचे काही पैलू आणि मुख्य म्हणजे त्यांचा माझ्या जडणघडणीवर झालेला परिणाम शब्दात मांडायचा हा प्रयत्न. अर्थातच हे सगळं मम्मा आणि बाबाचं teamwork असल्यामुळे त्यात मी कोणाकडून काय घेतलं असं वेगळं काढणं खूप अवघड आहे. पण तरीही या निमित्ताने बाबाच्या मला खूप भावलेल्या काही गोष्टी...
मी, बाबा आणि कला
माझा बाबा हा व्यवसायाने डॉक्टर असला तरी मूळचा एक कलाकार आहे. एकूणच अनेक कलांवर त्याचे प्रचंड प्रेम आहे. कलानिर्मितीसाठी प्रतिभा जशी असायला लागते त्यापेक्षा अनेक पटींनी जास्त सातत्याने कष्ट, सराव करायची तयारी लागते या विचारांवर त्याचा ठाम विश्वास आहे. त्यामुळे सगळ्याच कलांकडे बघायची एक वेगळी दृष्टी त्याने लहानपणापासून आम्हाला दिली. त्याच बरोबर सगळ्या कला एकमेकांना पूरक असल्यामुळे अनेक वेगवेगळ्या गोष्टी करून पहिल्या पाहिजेत, चांगलं संगीत ऐकलं पाहिजे, सगळ्या visual arts डोळसपणे बघितल्या पाहिजेत, खूप तऱ्हेच्या performing arts बघितल्या पाहिजेत असा त्याचा आग्रह असे.
लहानपणी रविवारी संध्याकाळी आम्ही सगळे गावाबाहेरच्या डोंगरावर फिरायला जायचो. तिथे जातानाच चित्रकलेचा सगळं सामान घेऊ जायचो. तिथे डोंगरात बसून बाबा मला आणि माझ्या दादाला चित्र काढायला शिकवायचा. आजूबाजूचा निसर्ग बघून त्यातल्या एखाद्या गोष्टीचे चित्र तिथे डोंगरात बसून काढणे हा एक खूप छान अनुभव असायचा. सहजच proportions, perspective, वस्तूंचे रंग आणि ते कागदावर उतरवण्यासाठी लागणारे रंगपेटीतले रंग आणि त्यांची मिश्रणे यासारख्या असंख्य गोष्टी आम्ही अगदी मजेत शिकलो. मधेच मम्मानी आणलेल्या शेंगा, फुटाणे, अगदी पेप्सीकोला सुद्धा खाणे चालू असायचे. या सगळ्यात निसर्गाचे सानिध्य, मम्मा-बाबाचा सहवास, मोकळी हवा, डोंगर चढण्यासारखी शारीरिक क्रिया आणि मनसोक्त चित्र काढणे आणि रंगवणे असे सगळीकडूनच भरभरून मिळत असे.
लहानपणाच्या या सुखद आठवणी आणि मज्जा घेत काढलेली चित्र हे सगळं हाती लागलं कारण त्या वेळी बाबाने अतिशय डोळसपणे चित्रकलेची आणि आमची 'अशी' ओळख करून दिली. चित्रात किंवा एकूणच कुठल्याही कलेत चूक आणि बरोबर असं काही नसतं. त्या कलेचे म्हणून काही नियम जरूर असतील. पण तरीही शेवटी एखादी कलाकृती हे त्या कलाकाराचं त्याच्या विचारांनुसार मुक्तपणे व्यक्त होणं असतं. आणि म्हणूनच आपल्या कलेत आपण मोकळं असावं आणि दुसऱ्याची कलाकृती बघतानासुद्धा शक्य तितक्या non-judgmental, मोकळ्या मानाने बघावी, असा फार मोलाचा सल्ला मला लहानपणी मिळाला. त्याचा पुरता अर्थ जशी मोठी होत गेले तसा वेगवेगळ्या वेळी नव्याने कळत गेला. आणि तो सर्व अर्थाने जमायला तर कदाचित अजून काही काळ जावा लागेल.
मी आठवी- नववीत असताना चित्रकलेच्या परीक्षा दिल्या. पहिली परीक्षा आठवीत दिली तेव्हा माझे आजोबा आजारी होते त्यामुळे बाबा माझ्या चित्रकलेच्या तयारीत फार लक्ष घालू शकला नाही. आपण चांगली चित्रे काढतो त्यामुळे आपल्याला एकदम छान grade मिळणार अशा विचारात मी होते. असे असताना शेवटी निकाल लागला तेव्हा मला अगदीच सामान्य grade मिळाली. हे असं कसं काय झालं अशा कोड्यात मी पडले होते. नंतर नववीत जेव्हा दुसरी परीक्षा द्यायची वेळ आली तेव्हा माझा confidence जरा कमीच झाला होता. शाळेत चित्रकलेचे शिक्षक तयारी करून घेत होते पण अजून नेमकं काय करावं काळात नव्हतं. मग एकदा बाबा माझ्याबरोबर बसला. त्यानी माझी चित्रं पहिली आणि शाळेत काय तयारी चालू आहे त्याबद्दल चर्चा झाली.
त्यावेळी त्या परीक्षेत निसर्गचित्र म्हणून एक भाग असायचा. त्यात एखाद्या फुलाची डहाळी देत आणि ते बघून त्याचे चित्र काढायचे असे. परीक्षेचे सेंटर आमची शाळा असल्यामुळे आमच्या शाळेतल्या सरांना झेनियाच्या फुलाची डहाळी देणार वगैरे सर्व माहिती होती. त्यामुळे ते फळ्यावर झेनियाचे फूल कसे काढायचे ते काढून दाखवत आणि त्याचे शेडींग कसे करायचे ते खडूने करून दाखवत. सगळी मुले वहीत तस्सेच चित्र काढत. याप्रकारे शाळेतली तयारी चालू होती.
जेव्हा मी बाबाबरोबर घरी चित्रांचा सराव करू लागले तेव्हा बाबानी मला विचारले की, "तू कधी झेनियाचे फुल पहिले आहेस का?" मी म्हणाले, "नाही." त्यावर तो म्हणाला, " मग तुला आपण काय काढायचे आहे ते कसं कळणार? तुमच्या शाळेतल्या बागेत झेनियाची फुलं आहेत ती उद्या शाळेत गेल्यावर नीट बघ. त्याचे निरीक्षण कर. त्याच्या पाकळ्या कशा आहेत, त्या कशा जोडल्या गेल्या आहेत, त्याच्या देठ कसा आहे, पानांचे texture कसं आहे, हिरव्या रंगाच्या कुठल्या shades पानात दिसत आहेत हे सगळं नीट बघ." त्यानुसार मी दुसऱ्या दिवशी ती फुलं नीट बघितली. आणि एकूणच नंतर शाळेच्या मधल्या सुट्टीत अधून मधून त्या फुलांचे निरीक्षण करण्याचा नादच लागला. मग घरी बाबानी आमच्या बागेतल्या वेगवेगळ्या फुलांच्या डहाळ्या आणून, त्या समोर ठेवून बघत बघत कसं चित्र काढता येतं ते दाखवलं. ते फूल समोरूनच बघून त्याचं चित्र काढलं पाहिजे असं नाही तर त्याचा कोन बदलून, पूर्णपणे मागून, बाजूने किंवा भलत्याच कोनातून खालून असं कशाही प्रकारे काढता येतं ते दाखवलं. त्यावेळच्या परीक्षेत मला छान grade मिळाली. पण त्याहीपेक्षा महत्वाचं म्हणजे त्यावेळी बाबाबरोबर केलेल्या सरावानंतर माझा चित्राकडे बघण्याचा दृष्टिकोन पूर्णपणे बदलला.
काही वेळा आपण एखादी कलाकृती निर्माण करत असताना आपणच आपल्याला मनातल्या मनात खूप judge करत असतो. त्यातून जर कला शिकवणारा शिक्षकच संकुचित दृष्टिकोनातून ती कला शिकवत असेल तर नक्की काय चूक आणि काय बरोबर याचा मनात खूप गोंधळ उडतो. त्यामुळे, "अगदी बाकीच्यांसारखेच चित्र काढून सगळ्यांनी छापाचे गणपती तयार करण्यापेक्षा तू तुझा विचार चित्रातून पोचव आणि तुझा वेगळेपणा त्यातून दिसू दे." हे त्यावेळचं बाबाचं म्हणणं मनावर अगदी कोरलं गेलं.
माझ्यातला कलाकार बाबानी घडवला, सगळ्या कालांकडे बघण्याची दृष्टी दिली, त्याच बरोबर एक पालक म्हणून तो अतिशय महत्वाची गोष्ट करत राहिला, अजूनही करत आहे, ते म्हणजे कलेबद्दल तो जे आम्हाला सागंत आला ते तो स्वतः करत आहे. एकतर तो अनेक कलांबद्दल अतिशय passionate आहे. त्यात सतत नवीन गोष्टी शिकत राहतो. कलाकृती करण्यामागे त्याच्या creative विचारांबरोबरच शास्त्रीय किंवा analytical विचार पण असतात आणि त्यामुळेच यात अजून काय करता येईल हा विचार सतत असतो.
अनेक कलांमध्ये त्याला स्वतःला रस आहे. कोलाज चित्रे, लाकडात कोरीवकाम, मातीकाम, फोटोग्राफी, murals, paintings, अशा अनेक प्रकारात तो डुंबून आला आहे. खूप वेगवेगळी माध्यमे त्याने हाताळून पहिली आहेत. सध्या बरीच वर्ष तो कोलाज चित्रात रमला आहे. माझे मम्मा-बाबा माझ्याकडे अमेरिकेत सुट्टीसाठी आले की त्या तेवढ्या काळात इथे मिळणारे वेगळ्या प्रकारचे foam sheets वापरून त्यानी San Francisco मधल्या Museum of Modern Art च्या इमारतीचे आणि त्याच्या आजूबाजूच्या परिसराचे खूप सुंदर कोलाज चित्र केलं आहे. माझा मुलगा लहान असताना त्या चित्रातला काही भाग त्याला बरोबर घेऊन बाबानी केला. मी सुध्दा सुट्टीसाठी भारतात गेले तेव्हा काही ना काही कला डोक्यात घेऊन आणि त्याचे काही सामान अमेरिकेतून काही भारतातून घेऊन गेले. तेव्हा मी ते एकटीनेच केलं असं कधीच झालं नाही. ती एक सगळ्या घरादाराची कला होऊन गेली. जिथे फारसं कुणी येत नाही अशा खोलीत सगळा पसारा मांडून सगळेजणं अधून मधून एकेकटे आणि बऱ्याचदा एकत्र असा आम्ही सगळ्यांनी खूप छान आणि productive वेळ घालवला.
एकूणच स्वभावाच्या बाबतीत मी आणि बाबा खूप सारखे आहोत आणि मुख्य साम्य म्हणजे दोघेही perfectionist आहोत. त्यामुळे अशाप्रकारे कलेत एकत्र मज्जा करताना माझे आणि बाबाचे विचार खूप जुळतात आणि दुसऱ्याच्या मनात काय चालू आहे हे बऱ्याचदा न सांगताही कळते. अजून एक महत्वाचं म्हणजे मी काही कलाकृती करत असताना तो मदत करत असेल तरी त्यानी कायम मला lead करू दिलं. तो त्याचा एखादा वेगळा विचार सुचवतो पण तो मी तसाच करावा असा कधीही आग्रह धरत नाही. स्वतः एक उत्तम कलाकार असूनही त्या क्षणात निर्णय घेण्याचे पूर्ण स्वातंत्र्य बाबा मला घेऊ देतो. आता मी जेव्हा माझ्या मुलांबरोबर काही कलाकृती करत असते तेव्हा ही गोष्ट अगदी लक्षात ठेवून करायचा माझा प्रयत्न असतो. अर्थात चुकून जरी मी माझा निर्णय किंचितही माझ्या मुलांवर लादत आहे असं त्यांना जाणवलं तर ती लगेच, "Mamma this is my art and I want to do it this way." असं सांगून मला लगेच जमिनीवर आणतात.
माझ्या लहानपणी TV वर दूरदर्शन वर तेव्हा भारतीय कालांबद्दलचा एक कार्यक्रम लागायचा. रविवारी रात्री तो खूप उशिरा चालू होत असला तरी आम्हाला तो जागून बघायची परवानगी होती. त्यात अनेक भारतीय वाद्ये, त्यांची विविधता, प्रकार, फरक अशी खूप ओळख झाली. बाबाला संगीतात पण खूप रस आहे आणि भारतीय शास्त्रीय संगीताची खूप बारकाईने जाण पण आहे. बाबा तो कार्यक्रम बघताना एकीकडे त्या वाद्याबद्दलच्या आणि एकूणच संगीताबद्दलच्या खूप गोष्टी समजावून सांगत असे.
त्याच कार्यक्रमात अधूनमधून भारतीय शास्त्रीय नृत्यप्रकार पण दाखवले जात. मी अगदी लहान असल्यापासून एकूणच नाचाकडे खूप ओढली जायचे. त्यामुळे दुसरीत असल्यापासून मी शास्त्रीय नृत्यप्रकार शिकू लागले. पण अनेक कारणांनी मी नृत्य कधीच सलग शिकू शकले नाही. पण आपल्याला खूप शिकायला मिळावं ही इच्छा मनात कायमच होती. त्यातच एकदा आम्ही TV वरच्या त्या कार्यक्रमात ओडिसी नृत्य पहिले आणि आम्ही सगळेच मंत्रमुग्ध झालो. तोपर्यंत हा नृत्यप्रकार कधी फारसा पहिला नसल्याने त्याबद्दल काही माहित नव्हते. पण त्यातल्या लयदार हालचाली, postures, हावभाव, एका pose मधून दुसऱ्या pose मध्ये पाण्याच्या प्रवाहासारख्या वाहत जाणाऱ्या हालचाली हे सगळं वेगळेपण खूपच भावलं. हा नृत्यप्रकार मला कधी करायला मिळाला तर खूप छान होईल असं आम्हाला सगळ्यांनाच वाटलं.
त्यानंतर मध्ये खूप काळ गेला. मी कॉलेज, अभ्यास यात इतकी गुंतत गेले की नाचपासून अजूनच लांब लांब जात राहिले. आता काही आपल्याला हे शिकायला मिळत नाही अशी मनाची समजून झाली. त्यावेळी केवळ माझ्या मम्मा -बाबाला मात्र पक्का विश्वास होता की एक ना एक दिवस तुला ओडिसी नक्की शिकायला मिळणार. तोपर्यंत मी अमेरिकेत राहायला लागले होते. आजूबाजूला अशी नृत्य शिकायला मिळण्याची काहीही शक्यता नसताना ते दोघे कशाच्या भरवशावर एवढे ठाम आहेत याचं मला नेहमीच खूप आश्चर्य वाटायचं. पण खरचं माझ्या नशिबाने किंवा त्यांच्या इच्छाशक्तीनी मला पुढे ओडिसी शिकायला मिळालं आणि आता मी गेली काही वर्ष ओडिसी नृत्यप्रकार शिकत आहे.
खरं तर नाचाचं, माझं मम्मा बरोबर connection आहे. तिलाही नाचाची खूप आवड आहे. खूप आधी ती पण नृत्य शिकत होती आणि त्यानंतर कितीतरी वर्ष शाळेत gathering ला ती मुलांचे नाच बसवायची. त्यामुळे नृत्याबद्दल आमचे अनेक वेळा बोलणे होते. बाबा तशा अर्थाने कधी नृत्य शिकला नाहीये. तो काही प्रत्यक्ष नर्तकही नाही. पण त्याला असलेली संगीतातली जाण मला नेहेमीच खूप उपयोगी पडत आली आहे. संगीतातील ताल, त्या तालाच्या वेगवेगळ्या combinations आणि लयी, संगीतातील राग, त्या रागाचा mood, गाण्यातले शब्दांचे अर्थ आणि त्यानुसार होणारा अभिनय अशा अनेक गोष्टींबद्दल माझी आणि बाबाची नेहेमीच चर्चा होते. मला नृत्यातले बारकावे कळत असले तरी माझा विचार हा त्या एकाच दिशेनी होतो. त्यावेळी संगीतातल्या या अनेक वेगळ्या आणि नृत्याला अतिशय पूरक असलेल्या अंगांचा विचार मला सगळ्या बाजूंनी खूप समृद्ध करून जातो.
अर्थातच नृत्य, संगीत, चित्रकला, मातीकाम या सगळ्या कलांनी मला जे काही दिलं त्याचा प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्षपणे मला Architecture, Landscape architecture या माझ्या profession मध्ये खूप उपयोग होतो. "सगळ्या कला एकमेकांना पूरक आहेत" हे बाबाचं म्हणणं मला वारंवार पटतं. असा एक कलाकार मला बाबा म्हणून मिळाला, अजून काय पाहिजे? मी खूष!
