नवीन पिढी Smart की मागास?

       काही दिवसांपूर्वी मी एक blog post लिहिली. त्यात माझ्या 6 वर्षांच्या मुलाने मला विचारलेले काही कठीण प्रश्न आणि त्याची उत्तरे देताना माझ्या मनाचा उडालेला गोंधळ याबद्दल मी लिहिलं होतं. ते वाचून खूप जणांनी मला अभिप्राय पाठवला. आपल्या लिखाणाबद्दलचा अभिप्राय वाचायला मला नेहमीच आवडते. Thanks all for that. त्या अनेक comments मधला सामान धागा होता की, "आपल्या मुलांची ही नवीन पिढी अतिशय smart आहे. अनेक गोष्टींबद्दल ते सतत विचारतात आणि आपल्याला त्याची योग्य उत्तरे द्यावी लागतात. आपण आपल्या लहानपणी असे काही प्रश्न विचारलेले आठवत नाही." एरवीही जेव्हा काही मित्र मैत्रिणी एकत्र जमतात आणि आपापल्या मुलांचा विषय निघतो तेव्हा आजकालची मुले आपल्यापेक्षाही किती smart आहेत असा एक common चर्चेचा विषय असतो. 

       मला नेहमीच यावर काय बोलावं कळत नाही. मी या विचाराशी पूर्णतः सहमत नाही पण असहमत ही नाही त्यामुळे मी नेहमी गप्प बसते किंवा नुसतीच मान डोलावते. मला नेहमी वाटतं की प्रत्येकच पिढी तिच्या आधीच्या पिढीपेक्षा smart असते. प्रत्येक दोन पिढ्यांमध्ये काळाचा एक overlap असतो. आणि काळरेषा बघता तो आधीच्या पिढीच्या शेवटी येतो तर नवीन पिढीच्या सुरुवातीला. भोवतालची परिस्थिती, जीवनपद्धती, नवीन तंत्रज्ञान, सामाजिक वैविध्य, अनेक नवीन विषयांचे exposure या सगळ्यामुळे एखाद्याच्या व्यक्तिमत्वावर चांगला परिणाम होत असतो. आधीची पिढी लहानाची मोठी होत असताना या सगळ्या गोष्टी बदलत जातात आणि ते या बदललेल्या परिस्थितीशी जुळवून घेत, नवीन शिकत, घडत जातात. पण नवीन पिढीसाठी ही बदललेली परिस्थितीच starting point असल्यामुळे ते या परिस्थितीत चाचपडत नसून एकदम comfortable असतात. त्यामुळे ही नवीन पिढी आपल्यापेक्षा अधिक smart आहे असे वाटते.

       आजकालची मुले चारचौघात हुशारीने बोलतात, आपल्याला कोड्यात टाकणारे प्रश्न विचारतात याचे कारण आपणच त्यांना तशा प्रकारे निर्भीडपणे विचार करायला, व्यक्त व्हायला शिकवलेले आहे. आपल्या लहानपणी कित्येक घरांमधून मुलांसाठी जे नियम असत त्यांनी त्यांचा चौकसपणा मारला जात असे. मोठ्या माणसांना असे बोलू नये, या विषयावर प्रश्न विचारू नयेत असे सतत सांगितले जायचे. त्यामुळे आता आपली मुले अशी मनमोकळेपणानी वागली की त्याचे अप्रूप वाटते. 

       माझे पणजी पणजोबा वाईजवळच्या एका खेड्यात राहत असत. त्या काळी माझ्या आजोबांना 4 थी ची scholarship मिळाली म्हणून शिक्षणासाठी ते वाई सारख्या जरा मोठ्या गावात राहायला गेले आणि तिथेच आजोबांचे बालपण गेले. नोकरीच्या निमित्ताने माझे आजोबा पुण्यात राहिले आणि माझा बाबा तिथे मोठा झाला. मी आणि दादा दोघेही शिक्षण नोकरीच्या निमित्ताने दिल्ली, बंगलोर सारख्या आणखी मोठया शहरात राहिलो. आणि आता आमची मुले अमेरिकेत वाढत आहेत. प्रत्येक नवीन पिढी नवीन आणि अधिक मोठ्या गावाला राहायला गेली आणि त्यानिमित्ताने येणारे नवीन अनुभव घेत शहाणपणा शिकत गेली. आधीची पिढी नवीन शहरात, देशात चाचपडत, शिकत राहिली आणि त्यामानाने प्रत्येकाची मुले आहे त्या शहरात सरावून नवीन आव्हाने स्वीकारत नवीन ठिकाणी जात राहिली. प्रत्येक पिढीने नवीन शोध लावत, नवीन परिस्थितीशी जुळवून घेत, अधिकाधिक प्रगती करत पुढे जाणे हा निसर्गाचा नियम आहे. आदिमानवापासून ते आपल्यापर्यंत झालेल्या उत्क्रांतीमध्ये ते दिसून येते. 

       या सगळ्यात एक गोष्ट मात्र आपण नेहमी विसरतो की नवीन पिढी जसं नवीन काही शिकत आहे तसच जुनं काही मागेही टाकत आहे. प्रत्येक माणसाकडे स्वतःच्या मर्यादित आयुष्यात जर एक ठराविक माहितीचा साठा असेल तर नवीन शिकण्यासाठी जुन्या काही गोष्टी मागे सारल्या जातात. आजकाल सगळ्यांना वाटतं की लहान मुले smartphone, computer आणि एकूणच सगळे तंत्रज्ञान किती सहजतेने वापरतात. आपल्याला काही हे जमत नाही. पण आधीच्या पिढीने तितक्याच सहजतेने फोन, TV, oven, food processor वापरले आहेत. त्याच्या आधीच्या पिढीने गॅसची शेगडी, मिक्सर आणि त्याच्या आधीच्या पिढीने चूल आणि पाटा वरवंटा. आत्ताच्या पिढीला पाटा वरवंटा हातात दिला तर हा नेमका कशासाठी वापरायचा असतो हे सुद्धा कळणार नाही. आदिमानवने तर स्वतः हत्यारे बनवली आणि आग तयार केली. आपल्याला त्यासाठी hardware चे दुकान आणि आधुनिक पद्धतीने आपल्याआप पेटणारी गॅस ची शेगडी यावर अवलंबून रहावे लागते. आता याला नवीन पिढी खूप smart आहे म्हणावे की खूप मागास? 

       भारतातून अमेरिकेत राहायला आल्यावर माझ्यासाठी सगळ्याच गोष्टी नवीन होत्या. कशाला काय म्हणतात, उच्चर कसे करतात, कुठे कसे वागतात, सामाजिक किंवा सांस्कृतिक वेगळेपण या आणि अशासारख्या असंख्य गोष्टीत मी अजूनही चाचपडत असते आणि त्यातून सतत नवीन काहीतरी शिकायला मिळतं. आता मुले शाळा, classes च्या निमित्ताने बाहेरच्या जगात जायला लागल्यापासून कित्येक नवीन गोष्टी मला त्यांच्या मार्फत कळायला लागल्या आहेत. आणि ही तर सुरुवात आहे. त्यांचं जग जसजसं मोठं होत जाईल तसतसं त्यांच्या ज्ञानात, अनुभवात नवीन भर पडत जाईल. त्यातल्या कित्येक गोष्टी माझ्यासाठी अगदी नवीन असणार आहेत आणि अजून खूप चाचपणं बाकी आहे. मुलं आपल्यापेक्षा smart वाटणार आहेत. पण चार पावसाळे जास्त पाहिल्यामुळे मला मिळालेलं शहाणपण त्यांना नसेल. मुलं अर्धी भारतीय आणि अर्धी अमेरिकन असली तरी अमेरिकेत वाढत असल्याने त्यांना भारतीय गोष्टींचा प्रत्यक्ष अनुभव नसेल. मी लहानाची मोठी होताना जे संदर्भ, व्यक्ती, चालीरीती मला भावल्या आणि त्यामुळे मी समृद्ध झाले त्यांची ओळख त्यांना नसेल. त्यामुळे मला वाटतं कोणती पिढी smart हे ठरवण्यापेक्षा काही कमीपणा किंवा भीती न बाळगता मुलांकडून नवीन गोष्टी शिकत राहणे आणि माझी पाळेमुळे जिथे जिथे जाऊन पोचली आहेत त्या सगळ्या जुन्या गोष्टींची त्यांना ओळख करून देणे एवढेच माझ्या हातात आहे. 

काही मूलभूत प्रश्न

      दुपारची वेळ होती. इवा (वय 2.5 वर्षे) दुपारची डुलकी काढत होती आणि आरव (वय 6 वर्षे) आतल्या खोलीत काहीतरी खेळत बसला होता. सकाळपासूनची घाई गडबड संपल्यावर आणि संद्याकाळची धांदल सुरु होण्यापूर्वीचा हा दुपारचा तासभर मी जरा निवांत झाले होते आणि TV वर detective serial बघत बसले होते. तेवढ्यात आरव तिथे आला. मी पटकन TV pause केला. Detective serial असल्यामुळे त्यातल्या सगळ्या गोष्टी त्यानी नाही पहिल्या तरी चालतील अशा असल्यामुळे मला चपळाई दाखवावी लागली. TV pause झाला तेव्हा त्यावर काही Tombstones चं चित्र होतं. आरवचं तिकडे लक्ष गेलं आणि तो मला म्हणाला, "Hey Mom, what's that?" 

      आता त्याला काय सांगावं अशा विचारात पडून मी नुसतंच म्हणाले , "Stone." त्यावर तो म्हणाला, "Is that Tombstone?" याला हे कसं काय माहिती या विचारात मी पडले असताना पुढचा प्रश्न आला, "Are dead people laying under that in the ground?" मी एकदम चपापले. याला नुसता तो शब्दच नाही तर पूर्ण संकल्पना माहिती आहे असं दिसतंय. तो अजून फक्त 6 वर्षांचा आहे. त्यामुळे मरण या विषयाबद्दल त्याच्याशी फार तपशीलवार बोलावं असं काही मला वाटेना. पण उगीच काहीतरी खोटं किंवा काल्पनिक सांगावं हेही पटत नव्हतं. म्हणून मग मी आवाज शक्य तितका normal ठेवत त्याला सहज एखाद्या विषयाबद्दल सांगावं तसं म्हणाले, "Yes, you are correct." लगेच आरव चा पुढचा प्रश्न, "So when I am 100 years old and I die am I going to lay like that under those kind of stones?" त्यावर मी म्हणाले, "No dear, we don't do that." मी पुढचं काही बोलायच्या आत आरव म्हणाला, " How about you? Will you have this stone when you die?" गाडी आता त्याच्या मरणावरून माझ्या मरणावर घसरली होती. "No....." मला पुढचं काही बोलू न देता त्यानी मला विचारलं, "You told me that my Grandma's parents are dead. So are they laying under the ground somewhere in India?" 

      आता हळूहळू त्याला उत्तर देणं मला कठीण होऊ लागलं होतं. त्याच्याशी अगदी सहज 'Matter of fact' पद्धतीनी बोलायचं असं ठरवलं असलं तरी माझ्या गेलेल्या आजी आजोबांबद्दल असं कोरडेपणाने बोलणं थोडं अवघड जात होतं. पण तरी त्याला योग्य ते उत्तर देणं गरजेचं होतं. मग मी म्हणाले, " That's what Christian people do. We are Hindus. We don't do that." मग मी त्यावर त्याला कसे वेगवेगळे धर्म असतात आणि त्यांच्या कशा वेगवेगळ्या पद्धती असतात असं अगदी थोडक्यात सांगितलं. त्यावर परत आरव म्हणाला, " What do we do after someone die?" त्यावर मी म्हणाले, "We do a process called Cremation." आणि एवढं बोलून आता 'त्याचा नेमका अर्थ काय?' हा प्रश्न त्यानी मला विचारू नये अशी मी मनातल्या मनात आशा करत राहिले. 

      तेवढ्यात त्यानी track बदलला आणि म्हणाला, "Where do people go after they die?" मग मी त्याला म्हणाले, "Different people have different opinion about that. Some think they reincarnate, some think they go to some place nice, some think they just stop living. But the truth is no one exactly knows what happens after the death."

      इतका वेळ त्याच्या सगळ्या शंकांना उत्तरं देत असताना मनात कुठेतरी गोंधळ उडाला होता. आपण हे बरोबर करतोय ना? असं 6 वर्षाच्या मुलाबरोबर मरणाविषयी बोलणं कितपत योग्य आहे? हे प्रश्न टाळणं तरी किती योग्य आहे? 'मरण' याचा खरा अर्थ कळण्याचं त्याचं वय नाही आणि त्याच्या सुदैवाने त्याला तसा काही अनुभवही नाही. त्याला आत्ता कळली ती फक्त माहिती. पण या सगळ्या चर्चेनंतर उगीचच तो अकाली मोठा झाला असं व्हायला नको. अशा सगळ्या शंका मनात येत होत्या. 

      माझ्यासमोर आता पुढचा प्रश्न काय येणार या विचारात मी होते. त्याच्याबरोबर आधी मरणाबद्दल आणि नंतर धर्माबद्दल चर्चा चालू आहे म्हणजे आता बहुतेक पुढचा मुद्दा आत्मिक परिवर्तन किंवा मग राजकारण असणार असा माझा अंदाज होता. त्यावर आरव म्हणाला, " Hey Mom, do you know the 1st Spin-ji-tsu master is dead and he gave me his sward because I am a Ninja. There are Ninja letters on my sward saying that this sward belonged to him and he gave it to me. He is dead now and he is laying in the ground under the tombstone. Also Mom, do you know he is holding a Crystal in his hand." असं म्हणून आरवनी मग मला तो कोण तो 1st Spin-ji-tsu master त्याच्या कबरीत तो Crystal हातात घेऊन कसा मेला आहे हे अगदी यथासांग प्रात्यक्षिक करून दाखवलं. Lego Ninjago movie आल्यापासून आमच्या घरात हे सगळं Ninja चं वारं वाहतंय हे वेगळं सांगायला नकोच. 

      आरव पुढे म्हणाला, "Do you know Mom, there is water and some sparkling things and the crystal is right in the middle of it... And it has power to defeat the Ghost.... 1st Spin-ji-tsu master hid the Golden weapon and...... Hey Mom, You know I have a Ninja sward and I can defeat the Ghost. And Mom, why did you not tell me that I am a Ninja? I watched Ninjago and then I came to know that I am a Ninja...... Power..... golden..... Hey Mom... lightning... Ninja!.....  And Mom, ... water..... defeat..... " असं बरच काही तो मला सांगत राहिला. 

      गंभीरपणाने चर्चा करणारा आरव परत एकदा (एकदाचा!) 6 वर्षांचा झाल्याचा मला आनंद झाला. "Hey Mom, now I am going to do some Ninja Training. Do you know Ninjas have to train every day!" असं म्हणून तो आत पळाला आणि मी एक नि:श्वास टाकून शांतपणे माझ्या detective serial कडे वळले. 

Flowing thoughts Flow state

      एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाणारा ओघवता प्रवास मला खूप आवडतो. Free flowing transition मला अतिशय भावतं आणि मी करत असलेल्या सगळ्या गोष्टीत मी ते शोधायचा, करायचा प्रयत्न करत असते. Architect म्हणून spaces design करत असताना कायम मला दोन spaces च्या मधलं transition design करायला खूप आवडतं. ओडिसी नृत्यात तर एका pose मधून तरलपणे दुसऱ्या pose मध्ये जाणे ही त्या नृत्यप्रकाराची खासियत आहे. पुस्तके वाचतानाही ओघवती भाषाशैली आणि उलगडत जाणारी गोष्ट याच्या मी प्रेमात पडते. या blog च्या निमित्ताने माझ्या मनातल्या तरंगत्या विचारांचा कागदपर्यंतचा (laptop पर्यंतचा) हा एक प्रवास! मध्यंतरी अचानक flow या शब्दाचा अजून एक अर्थ असणारी Psychology मधली ही व्याख्या माझ्या वाचनात आली आणि मला ती खूपच भावली.

Flow (psychology)
"In positive psychology, flow, also known as the zone, is the mental state of operation in which a person performing an activity is fully immersed in a feeling of energized focus, full involvement, and enjoyment in the process of the activity. In essence, flow is characterized by complete absorption in what one does, and a resulting loss in one's sense of space and time."

       या flow state मध्ये मी अनेकदा असते, माझ्या जवळच्या, माझ्या आवडत्या अनेक जणांना मी या state मध्ये असलेलं पाहिलेलं आहे. आणि ही state मला प्रचंड आवडते. सगळ्या जगाचे भान विसरून आपल्याला हवी असणारी एखादी गोष्ट झोकून देऊन करणे या संकल्पनेच्या मी प्रेमात आहे. त्या state मध्ये असताना जी एक झिंग चढते आणि ते काम संपल्यावर मनात जे शांत वाटतं ती अनुभवायचीच गोष्ट आहे. अर्थात त्यात नेहमीच आपल्या मनासारखं उतरवता येत नाही याची चिडचिड, काही वेळा तोकडा अनुभव आणि काही वेळा इच्छा असूनही हवा तितका वेळ flow state मध्ये घालवता येत नाहीये ही जाणीव हे सगळं फारच क्लेषकारक असतं. पण तो त्या process चा एक भाग आहे.

       मला flow state मध्ये घेऊन जाणाऱ्या अनेक गोष्टींमध्ये 'लिखाण' हाही एक छंद आहे ही गोष्ट मला तशी बरीच उशिरा कळली. शाळेत असताना लिखाण म्हणजे निबंध लिहिणे असा समीकरण असल्यामुळे तेव्हा, "हे काही आपल्याला जमत नाही" अशी ठाम समजूत होती. आपल्या मनात येतं ते आपल्याला हवं तसं (मार्कांची फिकीर न करता आणि ठराविक साच्यात न बसवता) कागदावर उतरवायची मजा जेव्हा कळली तेव्हा माझं मलाच आश्चर्य वाटलं. 

      असं मी माझ्यापुरतं काही वेळा लिहिते. आजूबाजूच्या अनेक गोष्टींबद्दल मला काय वाटलं, त्याबद्दलचं माझं मत, एखादा प्रसंग, जुनी आठवण, एखादी भावलेली व्यक्ती अशा काही गोष्टींबाबत अगदी आतून काहीतरी लिहावासं वाटतं. त्या निमित्तानी हा blog. माझ्या मनातले तरंग Cloud मार्फत तुमच्यापर्यंत... नक्की वाचा आणि मला तुमचा अभिप्राय कळवत रहा.